Frances Perkins i ogień, który zmienił Amerykę

25 marca 1911 roku pożar w nowojorskiej fabryce Triangle Shirtwaist pochłonął 146 ofiar, głównie młodych imigrantek. Świadkiem tragedii była Frances Perkins, która dostrzegła, że śmiercionośna praca to nic innego jak niewolnictwo. Dwadzieścia dwa lata później została pierwszą kobietą w amerykańskim rządzie i wprowadziła 40-godzinny tydzień, płacę minimalną, zakaz pracy dzieci i system ubezpieczeń społecznych – ogień fabryki przekształciła w prawa chroniące człowieka.

Obraz: Wikimedia Commons

Spis treści:

1. 1. Ogień w Triangle Shirtwaist: narodziny nowej świadomości

2. 2. Ameryka w ogniu industrializacji

3. 3. Frances Perkins: droga od aktywistki do reformatorstwa

4. 4. Nowy Ład i narodziny państwa opiekuńczego

5. 5. Ekonomia i etyka pracy: zmiana paradygmatu

6. 6. Dziedzictwo Perkins w dzisiejszej Ameryce

Wczesne XX wieku w Stanach Zjednoczonych przemysł rósł w zawrotnym tempie, a warunki pracy w fabrykach były niebezpieczne i wyczerpujące, szczególnie dla kobiet i imigrantów. Po pożarze w Triangle Shirtwaist Frances Perkins dostrzegła konieczność systemowych zmian i przez lata kształtowała politykę pracy, wprowadzając reformy, które chroniły pracowników i wprowadzały standardy bezpieczeństwa, sprawiedliwości i godności w miejscu pracy.

Ogień w Triangle Shirtwaist: narodziny nowej świadomości

25 marca 1911 roku w budynku Triangle Shirtwaist w centrum Manhattanu wybuchł pożar, który w ciągu 18 minut pochłonął życie 146 pracowników — głównie młodych kobiet z rodzin imigranckich. W dusznych salach pracowano po 13 godzin dziennie, a drzwi były zamykane na klucz, by uniemożliwić wynoszenie materiałów. Gdy ogień się rozprzestrzenił, kobiety próbowały uciec, niektóre skacząc z okien; brak gaśnic i alarmów sprawił, że tragedia była nieunikniona. W tłumie obserwowała ją Frances Perkins, działaczka społeczna, której widok spadających ciał uświadomił, że praca bez ochrony życia i godności jest niczym innym jak niewolnictwem.

Pożar wywołał społeczną reakcję i zmusił polityków do działania. Z inicjatywy reformatorów powstała Factory Investigating Commission, a Frances Perkins jako doradczyni badała warunki pracy w setkach zakładów, dokumentując zagrożenia i nadużycia. Jej raporty doprowadziły do uchwalenia ponad 30 ustaw stanowych w latach 1911–1914, regulujących bezpieczeństwo, higienę pracy oraz czas pracy kobiet i dzieci. Perkins stała się architektem nowej moralności przemysłowej, a tragedia w Triangle Shirtwaist ukształtowała amerykańskie prawo pracy na dekady, przekształcając fabryki z miejsc niebezpiecznych w środowiska chroniące życie pracowników.

Ameryka w ogniu industrializacji

Na początku XX wieku Ameryka była laboratorium kapitalizmu — dynamicznego, brutalnego i pełnego sprzeczności. W latach 1890–1910 produkcja przemysłowa wzrosła o ponad 120%, a liczba ludności miejskiej podwoiła się. Do miast przybywali imigranci z całego świata, gotowi pracować za grosze. Fabryki rosły w tempie wykładniczym, a wraz z nimi liczba wypadków i ofiar — w 1907 roku w kopalniach zginęło ponad 3 tysiące górników, a każdego roku w fabrykach umierało ponad 25 tysięcy pracowników. Obowiązywała zasada volenti non fit injuria — kto podejmuje pracę, akceptuje ryzyko.

Ekonomiści, tacy jak Thorstein Veblen i John R. Commons, zaczęli wskazywać na drapieżny charakter kapitalizmu i potrzebę interwencji państwa. Veblen krytykował ostentacyjne bogactwo elit, które kontrastowało z cierpieniem robotników, a Commons postulował regulacje chroniące pracowników — idee, które później trafiły do Nowego Ładu, ale na razie państwo pozostawało bierne.

Frances Perkins dostrzegała nie tylko niesprawiedliwość, lecz także ekonomiczną nieracjonalność systemu. W jej notatkach z początku lat 20. podkreślała, że wyzysk nie opłaca się: zmęczony i chory robotnik produkuje mniej, a jego dzieci, pozbawione edukacji, utrwalają cykl ubóstwa. Rozumiała, że moralność i produktywność mogą iść w parze, jeśli gospodarka zostanie oparta na zdrowych zasadach społecznych. Zwracała uwagę, że kobiety stanowią połowę klasy robotniczej, a ich głos w fabrykach był niewidoczny. Dla Perkins równouprawnienie płci nie było dodatkiem do reform — było ich rdzeniem.

Frances Perkins: droga od aktywistki do reformatorstwa

Frances Perkins urodziła się w 1880 roku w Worcester w rodzinie średniozamożnych protestantów, dla których praca i służba były wartościami nadrzędnymi. Studiując na Mount Holyoke College, zetknęła się z ekonomią i socjologią, co ukształtowało jej przekonanie, że bieda wynika ze struktury społecznej, a nie z winy jednostki. Po studiach pracowała w Hull House Jane Addams w Chicago, obserwując trudne warunki życia imigrantów i pisząc raporty o pracy kobiet.

W 1910 roku przeniosła się do Nowego Jorku i po tragedii Triangle szybko stała się doradczynią gubernatora, współtworząc prawo dotyczące bezpieczeństwa pracy. W 1929 roku została komisarzem pracy stanu Nowy Jork, a w 1933 roku Roosevelt powołał ją na Sekretarza Pracy, zgadzając się na jej cztery priorytety: ubezpieczenia społeczne, płacę minimalną, ograniczenie godzin pracy i zakaz pracy dzieci.

Jej nominacja była wówczas szokiem dla Amerykanów — prasa grzmiała o „końcu świata”, a konserwatywni senatorowie próbowali ją ośmieszać. Perkins jednak pozostawała rzeczowa i chłodna w argumentach. Wkrótce stała się architektem Nowego Ładu, największej przebudowy gospodarki w historii USA, wierząc, że państwo musi być sumieniem społeczeństwa, a nie tylko jego nocnym stróżem.

Nowy Ład i narodziny państwa opiekuńczego

Kiedy Franklin D. Roosevelt obejmował urząd prezydenta w marcu 1933 roku, Stany Zjednoczone pogrążone były w największym kryzysie gospodarczym w swojej historii. Ponad 13 milionów ludzi pozostawało bez pracy, tysiące banków upadło, a całe miasta przemysłowe zamieniały się w pustkowia.

„Jedyną rzeczą, której musimy się bać, jest sam strach” — mówił Roosevelt w swoim inauguracyjnym przemówieniu (4 marca 1933).

Była to obietnica działania, a Frances Perkins od początku wiedziała, że właśnie teraz jej idee mogą stać się rzeczywistością. Jako Sekretarz Pracy została jedną z kluczowych architektek Nowego Ładu — programu, który miał nie tylko odbudować gospodarkę, ale także nadać jej moralny fundament. Perkins wierzyła, że ekonomiczna odbudowa musi iść w parze z odbudową ludzkiej godności. W swoich wspomnieniach napisała:

„Kryzys nie był wyłącznie finansowy. To był kryzys zaufania — do pracy, do państwa, do człowieka.” (The Roosevelt I Knew, 1946.)

Już w pierwszych miesiącach urzędowania Perkins nadzorowała Civilian Conservation Corps (CCC), zatrudniający setki tysięcy młodych bezrobotnych przy pracach publicznych. Współtworzyła też National Industrial Recovery Act (1933), wprowadzający prawo do związków zawodowych oraz regulacje płac i czasu pracy, ustanawiając minimalne standardy zatrudnienia jako warunek uczciwej konkurencji. Najważniejszym dziełem Perkins był Social Security Act (1935), stworzony w oporze środowisk biznesowych i konserwatywnych polityków, obejmujący emerytury, zasiłki dla bezrobotnych i pomoc dla osób niepełnosprawnych. Występując przed Kongresem, mówiła:

„Ludzie nie chcą jałmużny. Chcą tylko mieć pewność, że jeśli stracą pracę, nie stracą życia.” (Senate Hearing on Social Security, 1935).

Ustawa została przyjęta 14 sierpnia 1935 roku, a Roosevelt podpisał ją słowami:

„Dziś podpisujemy ustawę, która da ludziom bezpieczeństwo w wieku, w którym najbardziej go potrzebują.” (Franklin D. Roosevelt, Remarks on Signing the Social Security Act, 14 August 1935).

Dzięki Perkins Nowy Ład zyskał wymiar nie tylko gospodarczy, lecz także moralny i humanistyczny. To ona wprowadziła do amerykańskiej polityki przekonanie, że państwo nie jest tylko arbitrem w walce interesów, ale uczestnikiem solidarności. Wielu historyków ekonomii — od Arthura Schlesingera Jr. po Roberta Higgsa — uważa, że właśnie dzięki jej naciskowi Nowy Ład przestał być wyłącznie interwencją antykryzysową, a stał się projektem cywilizacyjnym, który do dziś definiuje zachodni model państwa dobrobytu.

Ekonomia i etyka pracy: zmiana paradygmatu

Frances Perkins nie była teoretykiem ekonomii, ale jej wpływ na sposób myślenia o pracy w XX wieku można porównać z wpływem Johna Maynarda Keynesa na teorię makroekonomii. Oboje, niezależnie od siebie, doszli do podobnego wniosku: rynek nie jest samowystarczalny, jeśli człowiek w nim uczestniczący jest pozbawiony godności i bezpieczeństwa. Keynes pisał w 1933 roku:

„Kapitalizm, jeśli pozostawić go samemu sobie, może produkować nie tylko bogactwo, ale i bezrobocie. Naszym zadaniem jest zmienić go tak, by produkował szczęście.” (Essays in Persuasion, 1933).

Perkins podzielała ten pogląd, ale dodawała do niego wymiar moralny:

„Wolny rynek potrzebuje wolnego człowieka — a wolność bez bezpieczeństwa jest tylko słowem.” (People at Work, 1939).

W latach 30. i 40. XX wieku Perkins doprowadziła do Fair Labor Standards Act (1938), ustanawiającego płacę minimalną, maksymalny tydzień pracy i zakaz zatrudniania dzieci poniżej 16. roku życia. Była to rewolucja gospodarcza i kulturowa, w której praca zaczęła być mierzona nie tylko ekonomicznie, ale i moralnie. Perkins łączyła ekonomię instytucjonalną, etykę protestancką i doświadczenie kobiety-świadka wyzysku, wprowadzając idee, które dziś znamy jako wskaźniki jakości życia. Kiedy przemawiała w 1939 roku na Uniwersytecie Harvarda, powiedziała:

„Cywilizacja to nie liczba samochodów ani fabryk. Cywilizacja zaczyna się tam, gdzie człowiek może spokojnie zasnąć po pracy, wiedząc, że jego dzieci są bezpieczne.” (Harvard Address, 1939).

Perkins wierzyła, że gospodarka nie jest ani z natury dobra, ani zła — jej moralność zależy od zasad, które jej narzucimy. W tym sensie była prekursorką ekonomii humanistycznej, która później inspirowała takich myślicieli jak Amartya Sen czy John Kenneth Galbraith. Jej prace i przemówienia pokazują, że idea państwa opiekuńczego nie zrodziła się z ideologii, ale z empirycznego doświadczenia cierpienia i śmierci — tego, co widziała w 1911 roku na Washington Square.

Dziedzictwo Perkins w dzisiejszej Ameryce

Dziedzictwo Frances Perkins jest dziś tak wszechobecne, że często go nie zauważamy. Każdy weekend, każda emerytura, każde wyjście ewakuacyjne w biurze to ślad jej pracy. Gdy w latach 40. odchodziła z administracji Roosevelta, miała poczucie spełnienia, ale też świadomość, że jej walka się nie skończyła. W wywiadzie z 1955 roku powiedziała:

„Nie wierzę, że historia kiedykolwiek się kończy. Musimy wciąż na nowo bronić tego, co raz uznaliśmy za oczywiste.” (Oral History Interview, Columbia University, 1955).

Po II wojnie światowej jej idee rozlały się na cały świat. Modele państwa dobrobytu w Wielkiej Brytanii, Kanadzie i Skandynawii czerpały bezpośrednio z doświadczeń Nowego Ładu. W Stanach Zjednoczonych jej nazwisko zaczęło wracać dopiero po latach, gdy historycy drugiej fali feminizmu przypomnieli, że to właśnie Perkins była pierwszą kobietą, która realnie przekształciła gospodarkę kraju. W 1980 roku w setną rocznicę jej urodzin prezydent Jimmy Carter powiedział:

„Frances Perkins była sumieniem Nowego Ładu. Nie byłoby Social Security, gdyby nie jej odwaga.” (Presidential Remarks, 10 April 1980).

Dziś, w epoce automatyzacji, kryzysów pracy zdalnej i nierówności dochodowych, jej pytania powracają z nową siłą. Czy praca ma służyć człowiekowi, czy człowiek pracy? Jakie jest miejsce etyki w ekonomii? Perkins wierzyła, że odpowiedź jest prosta, ale wymaga odwagi:

„Rząd jest moralny tylko wtedy, gdy jego prawa chronią słabych.” (People at Work, 1939).

W czasach, gdy wiele społeczeństw znów ulega logice zysku ponad godność, słowa te brzmią nie jak wspomnienie, lecz jak ostrzeżenie. Dziedzictwo Perkins to nie tylko historia. To codzienność, w której możemy wciąż wybrać — czy budujemy świat z tamtego ognia, czy pozwalamy, by znów zapłonął.

Źródła:

1. 1. Perkins, Frances. People at Work. New York: The John Day Company, 1934.

2. 2. Perkins, Frances. The Roosevelt I Knew. New York: Viking Press, 1946.

3. 3. Roosevelt, Franklin D. „Statement on Signing the Social Security Act.” The American Presidency Project, University of California, Santa Barbara, August 14, 1935.

https://www.presidency.ucsb.edu/documents/statement-signing-the-social-security-act-0

1. 4. Keynes, John Maynard. Essays in Persuasion. London: Macmillan, 1933.

2. 5. U.S. Senate. Hearings on the Social Security Bill. Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 1935.

3. 6. Carter, Jimmy. „Department of Labor Remarks at the Dedication of the Frances Perkins Building.” The American Presidency Project, University of California, Santa Barbara, April 10, 1980.

https://www.presidency.ucsb.edu/documents/department-labor-remarks-the-dedication-the-frances-perkins-building