Grawitacja jako lekarstwo na chory kręgosłup - chirurg Lewis A. Sayre i jego rewolucyjny eksperyment
Jakub Adamczyk
W drugiej połowie XIX wieku medycyna zaczęła odważnie eksperymentować z siłami natury – dosłownie. Chirurg Lewis A. Sayre wierzył, że leczenie deformacji kręgosłupa nie musi oznaczać ciężkich stalowych aparatów i długotrwałego unieruchomienia. Jego pomysł był prosty, a zarazem śmiały — wykorzystać siłę grawitacji i gips paryski, by ciało samo znalazło drogę do pionu.
Obraz: Wikimedia Commons
Spis treści:
1. Narodziny idei – chirurgia w epoce wiary w mechanikę
2. Zawieszenie jako próba korekcji – idea i technika
3. Gorset z gipsu – zabezpieczenie nowej postawy
4. Wrażenia pacjentów i reakcja środowiska
5. Dziedzictwo Sayre’a – od XIX wieku do nowoczesnej ortopedii
Amerykański chirurg Lewis Albert Sayre wierzył, że grawitacja może leczyć kręgosłup. W czasach, gdy ortopedia dopiero się rodziła, jego metoda – zawieszenie pacjenta, rozciągnięcie ciała i utrwalenie pozycji gipsem – wydawała się jednocześnie szalona i genialna. To, co zaczęło się jako eksperyment, stało się punktem zwrotnym w leczeniu skoliozy i gruźliczych deformacji kręgosłupa, otwierając drogę do współczesnych metod korekcyjnych.
Narodziny idei – chirurgia w epoce wiary w mechanikę
Druga połowa XIX wieku była okresem, w którym medycyna coraz częściej postrzegała ludzkie ciało jako precyzyjny mechanizm podlegający tym samym prawom co konstrukcje techniczne. Chirurdzy inspirowali się osiągnięciami fizyki i inżynierii, wierząc, że takie zjawiska jak napięcie, tarcie czy grawitacja mogą stać się narzędziami terapeutycznymi. W tym nurcie myślenia kręgosłup zaczęto traktować jak strukturę, którą można korygować poprzez odpowiednio dobrane siły.
Jednym z lekarzy reprezentujących to podejście był Lewis Albert Sayre, nowojorski chirurg ortopeda. Uważał on, że deformacje kręgosłupa da się zmniejszyć dzięki kontrolowanemu naprężeniu, bez konieczności stosowania skomplikowanych aparatów. Jego pacjentami były zarówno dzieci z wrodzonymi skrzywieniami, jak i dorośli cierpiący na zmiany wywołane gruźlicą kręgosłupa, znaną wówczas jako choroba Potta. W czasach, gdy ortopedia dopiero się kształtowała, Sayre dążył do stworzenia metody szybkiej, skutecznej i możliwej do zastosowania w praktyce klinicznej.
Zawieszenie jako próba korekcji – idea i technika
Centralnym elementem metody Sayre’a było zawieszenie pacjenta za głowę — zazwyczaj przy użyciu specjalnej uprzęży obejmującej brodę i potylicę. W ten sposób ciało pacjenta rozciągało się wzdłuż osi kręgosłupa, a mięśnie i więzadła stopniowo rozluźniały się, umożliwiając uzyskanie chwilowego wyprostowania. Ramiona były jedynie delikatnie podtrzymywane, aby rozłożyć ciężar i zapobiec uciskowi szyi, lecz nie stanowiły głównego punktu trakcji.
Cały proces odbywał się przy pomocy prostej konstrukcji — drewnianego trójnogu lub haka zamocowanego do sufitu, z którego zwisała pętla Sayre’a. Pacjent, stojąc na palcach, był unoszony do momentu, gdy jego ciało rozciągało się naturalnie pod wpływem ciężaru. Gdy kręgosłup przybierał możliwie najbardziej pionową pozycję, chirurg przystępował do kolejnego etapu.
Gorset z gipsu – zabezpieczenie nowej postawy
Po uzyskaniu maksymalnego wyprostowania pacjenta, Sayre nakładał na jego tułów gips paryski (plaster of Paris), który po wyschnięciu tworzył sztywny, dopasowany gorset utrzymujący korekcję. Materiał ten — szybkoschnący, tani i łatwy w formowaniu — zrewolucjonizował podejście do leczenia deformacji. Proces był jednak nieprzyjemny. Gips nakładano bezpośrednio na skórę, często jeszcze wilgotną od potu po trakcji. Pacjenci opisywali uczucie chłodu, ucisku i pieczenia, gdy masa twardniała. Mimo to rezultaty były zaskakujące — po raz pierwszy osoby ze skoliozą lub chorobą Potta mogły stanąć prosto bez użycia metalowych aparatów czy pasów uciskowych.
Wrażenia pacjentów i reakcja środowiska
Nowa metoda Lewisa Alberta Sayre’a szybko wzbudziła ogromne zainteresowanie w środowisku medycznym. Lekarze z Europy i Stanów Zjednoczonych przyjeżdżali do Nowego Jorku, by osobiście obserwować jego zabiegi. Publiczne pokazy prezentowały pacjentów, którzy po kilku minutach wiszenia i założeniu gipsu niemal natychmiast prostowali się, sprawiając wrażenie „nowo narodzonych”.
Nie brakowało jednak sceptyków metody Sayre’a. Krytycy zwracali uwagę na możliwe powikłania, takie jak urazy szyi czy niedokrwienie kończyn w czasie zawieszenia. Pojawiały się też głosy, że widoczna poprawa może być tylko pozorna — gorset utrwalał pozycję, ale nie usuwał przyczyny skrzywienia. Pomimo tych obaw metoda przyciągała uwagę dzięki innowacyjnemu podejściu do korekcji kręgosłupa. Niektórzy lekarze wciąż podchodzili do niej z rezerwą.
Sayre konsekwentnie podkreślał, że jego metoda nie zastępuje terapii, lecz ją wspomaga. Dzięki odpowiedniemu naprężeniu i stabilizacji gorsetem ciało ma szansę na odzyskanie prawidłowej osi. Lekarz traktował swoje podejście jako uzupełnienie, a nie alternatywę dla innych form leczenia ortopedycznego. Jego praca przyczyniła się do rozwoju ortopedii i zainspirowała kolejne pokolenia specjalistów do eksperymentowania z mechanicznymi metodami korekcji postawy.
Dziedzictwo Sayre’a – od XIX wieku do nowoczesnej ortopedii
Metoda Sayre’a, choć z czasem zarzucona, wyznaczyła nowy kierunek myślenia o leczeniu wad postawy. Po raz pierwszy zastosowano trakcję osiową – zasadę, która przetrwała w ortopedii do dziś, w nowoczesnych systemach wyciągowych i w trakcji halo stosowanej u pacjentów z ciężkimi deformacjami. Jego pomysł, by wykorzystać siły fizyki w terapii kręgosłupa, uświadomił lekarzom, że mechanika ciała może być równie ważna jak farmakologia czy chirurgia.
Choć „wiszący pacjenci Sayre’a” odeszli do historii, ich gipsowe gorsety zapisały się w niej jako pierwszy krok ku nowoczesnej ortopedii. Metoda pozostawiła trwały ślad w sposobie myślenia o korekcji wad postawy.
Źródła:
1. Sayre, Lewis A. Spinal Disease and Spinal Curvature: Their Treatment by Suspension and the Use of the Plaster of Paris Bandage. New York: D. Appleton and Company, 1877.
2. Rojanasopondist, Pakdee, Joseph D. Zuckerman, and Kenneth A. Egol. „Lewis A. Sayre and Lessons in Orthopedic Innovation From 170 Years Ago.” Bulletin of the Hospital for Joint Diseases 79, no. 2 (2021).
https://europepmc.org/article/MED/340818923. Zampini, J. M. „Lewis A. Sayre: The First Professor of Orthopaedic Surgery in the United States.” Journal of the National Medical Association 100, no. 10 (2008).
https://doi.org/10.1007/s11999-008-0349-64. Shterenshis, M. V. „The History of Modern Spinal Traction with Particular Reference to Neural Disorders.” Spinal Cord 35 (1997).
https://doi.org/10.1038/sj.sc.3100378