Michael Smuss – odszedł ostatni świadek powstania w getcie warszawskim

Michael Smuss był ostatnim żyjącym uczestnikiem powstania w getcie warszawskim. Jego życie obejmowało dramatyczne doświadczenia okupacji, walkę o godność w czasach Zagłady i późniejsze dekady poświęcone przekazywaniu świadectwa. Od chłopca z Gdańska po ocalałego z obozów i edukatora w Izraelu – jego biografia to historia pamięci, przetrwania i odwagi.

Obraz: AP

Spis treści:

1. 1. Dzieciństwo i wejście w czas wojny

2. 2. Życie w getcie i udział w powstaniu

3. 3. Deportacja, obozy i marsz śmierci

4. 4. Odbudowa życia: emigracja, sztuka, edukacja

5. 5. Znaczenie świadka historii i ostatnie lata

Michael Smuss urodził się w 1926 roku w Gdańsku, w żydowskiej rodzinie kupieckiej. W wieku trzynastu lat stał się świadkiem i uczestnikiem wydarzeń, które zdefiniowały XX wiek. Zanim skończył dwadzieścia lat, przeszedł przez getto warszawskie, powstanie, obozy i marsz śmierci. Po wojnie nie odwrócił się od przeszłości – uczynił z niej swoje powołanie. Przez dziesięciolecia mówił o tym, co widział, ostrzegając, by historia nigdy się nie powtórzyła.

Dzieciństwo i wejście w czas wojny

Michael Smuss dorastał w Gdańsku – Wolnym Mieście, w rodzinie o żydowskich korzeniach, prowadzącej niewielki sklep. W latach trzydziestych, w miarę umacniania się niemieckiego nacjonalizmu, życie Żydów w mieście stawało się coraz trudniejsze. Michael wraz z rodzicami doświadczał narastających prześladowań i społecznej izolacji. W 1939 roku, tuż przed wybuchem II wojny światowej, rodzina Smussów przeniosła się do Warszawy.

Po utworzeniu getta warszawskiego w listopadzie 1940 roku trafili za jego mur. Michael miał wtedy czternaście lat i musiał dorosnąć szybciej niż jego rówieśnicy. W getcie codziennością były śmierć, głód i rozpacz, a młody chłopiec obserwował je z bliska. To tam po raz pierwszy zetknął się z ideą oporu, która stopniowo kształtowała jego późniejsze decyzje i działania.

Życie w getcie i udział w powstaniu

Życie w getcie warszawskim było nieustannym balansowaniem między nadzieją a strachem. Michael Smuss dorastał w warunkach skrajnego niedostatku i zagrożenia życia, obserwując codziennie skutki represji niemieckich. W tak trudnym otoczeniu młody chłopiec szybko dorastał, ucząc się odpowiedzialności i odwagi w obliczu nieustannego niebezpieczeństwa.

Michael angażował się w działalność młodzieżowych organizacji żydowskich i współpracował z ruchem oporu, pełniąc funkcję łącznika. Jako nastolatek przenosił wiadomości, lekarstwa i niewielkie ilości broni, ryzykując życie przy każdej misji. Jego odwaga i determinacja pokazywały, że nawet młodzi ludzie mogli w realny sposób przeciwstawić się okupantowi.

W kwietniu 1943 roku wybuchło powstanie w getcie warszawskim. Smuss, wówczas siedemnastoletni, walczył w rejonie Nalewek. Uzbrojeni w butelki z benzyną i kilka karabinów powstańcy wiedzieli, że nie mają szans na zwycięstwo. Ich celem było umrzeć z bronią w ręku, a nie w komorze gazowej, co stanowiło akt ostatecznego sprzeciwu wobec nieludzkiego systemu i wyraz niezłomnej odwagi w obliczu śmierci.

Deportacja, obozy i marsz śmierci

Po stłumieniu powstania Michael Smuss został schwytany i deportowany do systemu obozów pracy przymusowej – m.in. Budzynia, Mielca i Wieliczki – a następnie do Flossenbürga, jednego z najcięższych niemieckich obozów koncentracyjnych. Warunki były nieludzkie: głód, choroby i przemoc stanowiły codzienność. Pracował przy produkcji części dla przemysłu zbrojeniowego, co dodatkowo wyczerpywało jego organizm.

W 1945 roku, w obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej, Niemcy ewakuowali obóz. Smuss został zmuszony do udziału w tzw. marszu śmierci, gdzie przeżył tylko dzięki pomocy współwięźniów. Po wyzwoleniu był skrajnie wycieńczony, ale wolny. Przez wiele lat podkreślał, że to właśnie solidarność między więźniami dała mu siłę przetrwać.

Odbudowa życia: emigracja, sztuka, edukacja

Po wojnie Michael Smuss opuścił Polskę i wyjechał na Zachód. Najpierw przebywał w obozie dla uchodźców, później w Stanach Zjednoczonych, a ostatecznie osiedlił się w Izraelu, gdzie rozpoczął nowe życie. Poświęcił się sztuce i edukacji, stając się samoukiem w tworzeniu obrazów i kolaży inspirowanych wojennymi przeżyciami. Jego prace szybko zyskały uznanie w lokalnych środowiskach artystycznych i w kręgach edukacyjnych.

W jego twórczości często pojawiały się motywy muru, ognia i postaci bez twarzy – symbole utraty i pamięci. Jednocześnie Smuss aktywnie uczestniczył w programach edukacyjnych, występując w szkołach i ośrodkach pamięci. Uczył młodych, że historia Holokaustu nie jest tylko przeszłością, lecz także ostrzeżeniem i przestrogą dla przyszłych pokoleń. Jego zaangażowanie w edukację historyczną sprawiło, że stał się cenionym mówcą i mentorem dla młodzieży.

Znaczenie świadka historii i ostatnie lata

W ostatnich dekadach życia Michael Smuss był uznawany za ostatniego żyjącego uczestnika powstania w getcie warszawskim. Jego świadectwa, składane w muzeach i podczas obchodów Jom HaSzoa, miały ogromne znaczenie edukacyjne. Występował w Niemczech, Polsce i Izraelu, mówiąc o odpowiedzialności, pamięci i godności. Jego opowieści pomagały młodym ludziom zrozumieć dramat tamtych wydarzeń.

W 2025 roku Smuss został odznaczony Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec za działalność na rzecz pojednania między narodami. Jego zaangażowanie w edukację historyczną i promocję pamięci o Holokauście zyskało uznanie na całym świecie. Michael Smuss starał się, aby młodsze pokolenia zrozumiały wagę historii i wartości, jakie niosła jego walka o godność i życie ludzkie. Odznaczenie podkreślało również międzynarodowy wymiar jego działalności.

Zmarł 21 października 2025 roku w wieku 99 lat, a jego śmierć ogłoszono dwa dni później w izraelskich mediach. Odszedł ostatni bezpośredni świadek powstania w getcie warszawskim, pozostawiając po sobie niezwykle cenne świadectwo.

Źródła:

1. 1. Stub, Zev. „82 Years After the Warsaw Ghetto Uprising, Its Last Living Fighter Bears Witness.” The Times of Israel, April 24, 2025.
   https://www.timesofisrael.com/82-years-after-the-warsaw-ghetto-uprising-its-last-living-survivor-bears-witness/

2. 2. Shuchat, Raphael. „Warsaw Ghetto Uprising’s Last Survivor: Story of Michael Smuss.” The Jerusalem Post, April 12, 2025.
   https://www.jpost.com/history/article-849756

3. 3. „Michael Smuss on Yom HaShoah 2024: Testimony from the Last Ghetto Fighter.” Stolpersteine München, May 13, 2024.
   https://www.stolpersteine-muenchen.de/2024/05/13/michael-smuss-on-yom-hashoa-2024-testimony-from-the-last-ghetto-fighter/

4. 4. „Warsaw Uprising’s Last Survivor.” School for Basic Jewish Studies (Bar-Ilan University Yesod), April 22, 2025.
   https://yesod.biu.ac.il/en/node/2773

5. 5. „Michael Smuss, who fought Nazis with Molotov cocktails during the Warsaw Ghetto Uprising, dies at 99.” Associated Press, October 23, 2025.
   https://apnews.com/article/ed21266330a8d526121c26881d935840