LogoMENSITIVA
Moda na „narcyza"? O zjawisku etykietowania byłych partnerów

Moda na „narcyza"? O zjawisku etykietowania byłych partnerów

6 min czytania
Gabriela Askar

Określenie „narcyz” stało się jednym z najczęściej używanych słów w kontekście nieudanych związków. Coraz częściej pojawia się w opowieściach o byłych partnerach, ale psychologia kliniczna wyraźnie odróżnia narcystyczne zaburzenie osobowości od zwykłych cech charakteru. Gdzie więc przebiega granica między medyczną diagnozą a kulturową etykietą?

1000008142.jpgObraz: AI

Spis treści:

  1. 1. Czym naprawdę jest narcyzm – kliniczna definicja

  2. 2. Objawy narcystycznego zaburzenia osobowości (NPD)

  3. 3. Rysy narcystyczne a pełne zaburzenie

  4. 4. Kiedy nie diagnozuje się narcyzmu

  5. 5. Moda na „narcyzów” w kulturze popularnej

  6. 6. Kto częściej sięga po etykietę – różnice płci

  7. 7. Skutki nadużywania diagnozy

  8. 8. Jak odróżnić trudny charakter od zaburzenia

W ostatnich latach określenie „narcyz” przestało być terminem naukowym, a stało się słowem-kluczem opisującym nieudane relacje. Często bywa używane jako uproszczone wytłumaczenie rozstania – niezależnie od faktycznych problemów w związku. Tymczasem psychologia kliniczna wskazuje, że narcystyczne zaburzenie osobowości (NPD) diagnozuje się rzadko, a wiele osób nazywanych w ten sposób przejawia jedynie pewne rysy narcystyczne.

Czym naprawdę jest narcyzm – kliniczna definicja

W języku potocznym „narcyz” oznacza kogoś zakochanego w sobie, próżnego czy skupionego na własnym wyglądzie. Psychologia jednak definiuje narcyzm inaczej – jako utrwalony wzorzec przeżywania siebie i innych ludzi, który przejawia się w poczuciu wyjątkowości, potrzebie uznania i trudności z empatią. Narcystyczne zaburzenie osobowości (NPD) zostało opisane w klasyfikacjach medycznych, takich jak DSM-5 i ICD-11.

To nie pojedyncza cecha, ale cały zespół zachowań i przekonań, które są stabilne w czasie i utrudniają normalne funkcjonowanie. Osoba z NPD nie tylko „lubi być w centrum uwagi” – jej sposób bycia prowadzi do powtarzalnych problemów w pracy, w relacjach i w życiu rodzinnym. Ważne jest też to, że diagnoza NPD stawiana jest dopiero wtedy, gdy cechy te pojawiają się w różnych sferach życia i są obecne od wczesnej dorosłości. Sam fakt, że ktoś zachowuje się narcystycznie w jednym związku, nie wystarczy, by mówić o zaburzeniu osobowości.

Objawy narcystycznego zaburzenia osobowości (NPD)

Według DSM-5, by zdiagnozować NPD, pacjent musi spełniać minimum pięć spośród dziewięciu kryteriów, takich jak:

  • • wyolbrzymione poczucie własnej wartości,

    • • fantazje o sukcesie, władzy lub idealnej miłości,

      • • przekonanie o wyjątkowości,

        • • silna potrzeba podziwu,

    • • poczucie uprawnień,

      • • wykorzystywanie innych,

        • • brak empatii,

    • • zazdrość wobec innych lub przekonanie, że inni zazdroszczą,

      • • aroganckie i wyniosłe zachowanie.

Objawy te nie mogą być epizodyczne – muszą stanowić trwały wzorzec. Psychiatrzy podkreślają, że to, co w kulturze popularnej nazywa się „narcyzem”, często pokrywa się z kilkoma cechami z tej listy, ale nie spełnia pełnych kryteriów klinicznych. Co więcej, osoby z NPD często cierpią wewnętrznie – za fasadą pewności siebie kryją się lęk, poczucie pustki czy nadwrażliwość na krytykę. To odróżnia kliniczną diagnozę od potocznego wyobrażenia narcyza jako osoby po prostu „zadufanej”.

Rysy narcystyczne a pełne zaburzenie

Każdy z nas może przejawiać rysy narcystyczne – chęć bycia podziwianym, potrzebę uznania, koncentrację na sobie w określonych sytuacjach. Psychologia traktuje je jako część normalnego spektrum osobowości. Rysy narcystyczne stają się problemem dopiero wtedy, gdy są sztywne i dominujące, przez co prowadzą do poważnych konfliktów w relacjach i pracy.

Jeśli ktoś okazjonalnie lubi być w centrum uwagi, nie oznacza to, że cierpi na NPD. To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie. Nadużywanie terminu „narcyz” powoduje, że ludzie z trudnym charakterem są automatycznie utożsamiani z poważnym zaburzeniem, co prowadzi do błędnych wniosków i niepotrzebnego stygmatyzowania.

Kiedy nie diagnozuje się narcyzmu

Psychologowie zwracają uwagę, że nie każda forma egoizmu czy braku empatii oznacza NPD. Diagnoza nie jest stawiana, gdy:

  • • cechy narcystyczne pojawiają się tylko w określonych kontekstach, np. w pracy zawodowej,

    • • występują okresowo, np. w czasie dorastania, kiedy egocentryzm jest naturalny,

      • • są efektem innych stanów psychicznych – np. epizodu maniakalnego w chorobie afektywnej dwubiegunowej.

To oznacza, że osoba, która w związku zachowywała się egoistycznie czy dominująco, nie musi mieć zaburzenia osobowości. Często takie cechy mogą wynikać z niedojrzałości emocjonalnej, stresu czy złych wzorców z dzieciństwa, a nie z klinicznego NPD.

Moda na „narcyzów” w kulturze popularnej

W ostatnich latach „narcyz” stał się jednym z najbardziej nośnych pojęć w social mediach. Pojawia się w poradnikach internetowych, na blogach i w filmach wideo jako etykieta „toksycznego partnera”. Z jednej strony to pozytywne zjawisko – rośnie świadomość społeczna dotycząca przemocy psychicznej, manipulacji i trudnych relacji. Z drugiej jednak strony pojawia się ryzyko, że każdy konflikt w związku zostanie sprowadzony do jednej diagnozy: „mój były był narcyzem”.

Takie uproszczenie może prowadzić do trywializacji problemu, a także do tego, że prawdziwe zaburzenia osobowości nie będą traktowane z należytą powagą. W efekcie zamiast lepszej wiedzy powstaje masa nieporozumień.

Kto częściej sięga po etykietę – różnice płci

Analizy psychologiczne i socjologiczne pokazują, że to kobiety częściej określają swoich byłych partnerów mianem narcyzów. Wynika to z kilku powodów:

  • • kobiety chętniej korzystają z języka psychologicznego w opisie relacji,

    • • częściej szukają wsparcia społecznego i dzielą się doświadczeniami w mediach społecznościowych,

      • • są bardziej skłonne do otwartego mówienia o emocjach i problemach w związku.

Mężczyźni natomiast rzadziej posługują się tym terminem. Zamiast tego częściej opisują byłe partnerki jako „zaborcze”, „emocjonalne” czy „niestałe”. To pokazuje różnice kulturowe i językowe – a nie realne statystyki dotyczące zaburzeń.

Skutki nadużywania diagnozy

Nadmierne i pochopne używanie etykiety „narcyz” niesie poważne konsekwencje:

• stygmatyzacja — osoby, które są po prostu trudne w relacji, zostają naznaczone jako chore psychicznie, co może im szkodzić społecznie i zawodowo;

• trywializacja NPD — jeśli każdy były partner jest „narcyzem”, to poważne zaburzenie psychiczne traci swoją wagę w opinii publicznej, a osoby naprawdę cierpiące na NPD mogą być przez to mniej poważnie traktowane;

• brak autorefleksji — łatwo zrzucić winę na „narcyza”, zamiast zastanowić się nad własnymi błędami czy mechanizmami, które doprowadziły do rozpadu relacji.

Jak odróżnić trudny charakter od zaburzenia

Psychologia wskazuje kilka kryteriów, które pomagają odróżnić trudny charakter od NPD:

• trwałość: w NPD cechy występują od wczesnej dorosłości i są stałe w czasie;

    • • sztywność: osoba z NPD zachowuje się podobnie w różnych kontekstach, niezależnie od sytuacji,

      • • upośledzenie funkcjonowania: NPD poważnie zaburza życie zawodowe i prywatne.

Osoba egoistyczna czy próżna może być trudnym partnerem, ale niekoniecznie cierpi na zaburzenie osobowości. Różnicę widać wtedy, gdy cechy te prowadzą do chronicznych problemów w każdej sferze życia.

Źródła:

  1. 1. Pincus, Aaron L., and Mark R. Lukowitsky. „Pathological Narcissism and Narcissistic Personality Disorder.” Annual Review of Clinical Psychology 6 (2010): 421–446. https://doi.org/10.1146/annurev.clinpsy.121208.131215.

2. Orth, Ulrich, Sarah Krauss, and Mitja D. Back. „Development of Narcissism Across the Life Span: A Meta-Analytic Review.” Psychological Bulletin 150, no. 6 (2024): 643–665. https://doi.org/10.1037/bul0000436.

3. Rigg, Kathy L., and Jessica L. Simms. „He’s a Full-Blown Narcissist:’ Tracing an Emerging Cultural Narrative of Narcissism.” Social Problems (advance article, 2025). https://doi.org/10.1093/socpro/spaf009.