Mokenowie – ludzie morza, którzy widzą pod wodą jak zwierzęta morskie

Mokenowie żyją od wieków w rytmie Morza Andamańskiego, a ich codzienność jest ściśle związana z wodą. Wyjątkowy wzrok pod wodą odzwierciedla bliską więź z morzem i zdolność adaptacji. Ich kultura, zakorzeniona w nomadycznych tradycjach, pokazuje zarówno możliwości człowieka, jak i kruchość ginącej wiedzy w dobie globalizacji i turystyki.

Obraz: Wikimedia Commons

Spis treści:

1. 1. Kim są Mokenowie

2. 2. Ich niezwykły wzrok pod wodą

3. 3. Życie i kultura ludzi morza

4. 4. Źródła wyjątkowych zdolności

5. 5. Współczesne wyzwania i przyszłość Mokenów

Mokenowie, zwani „cyganami morza”, przez wieki żyli niemal całkowicie na wodzie, a ich życie wyznaczały wyspy, rafy i pływy. W takim środowisku rozwinęli wyjątkową zdolność ostrego widzenia pod wodą, co pokazuje niezwykłą plastyczność ludzkiego ciała. Współczesność jednak zagraża ich tradycjom: młodzi rzadziej nurkują, budują łodzie czy odczytują znaki morza, a historia Mokenów staje się opowieścią o wyjątkowej adaptacji i zanikającej kulturze żyjącej w harmonii z oceanem.

Kim są Mokenowie

Mokenowie to niewielka społeczność morska, zamieszkująca od wieków Morze Andamańskie między wyspami Surin a archipelagiem Mergui. Przez większość historii żyli jako wędrowcy, przemieszczając się na tradycyjnych drewnianych łodziach kabang, które były jednocześnie domem, warsztatem i miejscem odpoczynku. Morze wyznaczało rytm ich życia, decydowało o trasach, porach roku i mitologiach, a oni potrafili czytać jego znaki z niezwykłą precyzją. Nie posiadali ziemi ani stałych domów, a ich tożsamość formowała się wokół ciągłego ruchu i całkowitej integracji z ekosystemem morskim, co badacze opisują słowami: „Mokenowie nie żyją obok morza – oni żyją w nim”.

Drugi filar ich kultury stanowił system wierzeń i wartości oparty na animizmie, szacunku wobec duchów morza i przodków oraz silnej współdzielonej organizacji społecznej – pożywienie, narzędzia i wiedza były dzielone, aby nikt nie został sam na sam z żywiołem. Język Mokenów utrzymuje się wyłącznie dzięki ustnej tradycji: opowieściom, pieśniom i mitom. Współczesność wprowadziła presję osiadłego życia, edukacji państwowej i pracy w turystyce lub rybołówstwie przybrzeżnym. Młodsze pokolenia rodzą się częściej w osiadłych wioskach i tracą kontakt z tradycją, a Mokenowie stali się jednocześnie ostatnimi świadkami epoki morskiego nomadyzmu i społecznością zmuszoną do szukania nowych form przetrwania w szybko zmieniającym się świecie.

Ich niezwykły wzrok pod wodą

Zdolność Mokenów do ostrego widzenia pod wodą jest jednym z najbardziej zaskakujących przykładów ludzkiej adaptacji środowiskowej, przekraczającym fizjologiczne granice Homo sapiens. W typowych warunkach ludzkie oko traci ostrość w wodzie, natomiast oni dostrzegają drobne małże, cienkie fragmenty rafy, ruch ryb i subtelne zmiany prądów. Badania pokazują, że dzieci nurkujące od najmłodszych lat rozróżniają kształty pod wodą lepiej niż dorośli Europejczycy w masce. Kluczowe są świadome zwężanie źrenicy i akomodacja soczewki, a także umiejętność oceny odległości i struktury dna, co sprawia, że nurkowanie staje się precyzyjnym elementem codziennego życia.

Fenomen ten wynika nie z genetyki, lecz z połączenia środowiska, kultury i neuroplastyczności. Dzieci uczą się ostrości wzroku przez lata codziennego nurkowania, kontakt z intensywnym światłem odbitym od wody i powtarzalne próby skupienia wzroku. Zdolność obejmuje nie tylko ostrość, ale także wyczuloną percepcję kontrastu, ruchu i kierunku światła, dzięki czemu orientują się pod wodą równie sprawnie, jak inni na powierzchni. Woda staje się dla nich medium informacyjnym: fale, kolor toni i drgania sygnalizują pogodę, obecność planktonu lub ryb.

Nurkują bez maski, sprzętu i płetw, na jednym oddechu, z jedynym narzędziem w dłoni lub harpunie. Ich ciało i wzrok są doskonale dopasowane do środowiska wodnego, a zanikanie tradycji sprawia, że młodsze pokolenia tracą tę niezwykłą umiejętność. Wzrok ten jest więc nie tylko ciekawostką, lecz także symbolem kultury i kompetencji człowieka wykształconych w ścisłej relacji z oceanem.

Życie i kultura ludzi morza

Życie Mokenów było jednym z najpełniejszych przykładów morskiego nomadyzmu w epoce nowożytnej. Codzienność opierała się na nieustannym przemieszczaniu między wyspami i rafami, dostosowanym do pór roku, kierunków wiatru i migracji ryb. Łódź kabang była nie tylko środkiem transportu, lecz także domem, miejscem pracy i wspólnotowym azylem – spano na niej, gotowano, chorowano, opowiadano historie przodków i uczyło dzieci praktycznych umiejętności. Dzieci od najmłodszych lat obserwowały prądy, rozpoznawały ryby i uczyły się znaków morza, a kultura Mokenów miała charakter głęboko sensualny: zapach soli, dźwięk fal, zmiany koloru wody i subtelne wskazówki przyrody były integralną częścią nauki życia.

Integralną częścią tej kultury był system duchowy, w którym morze było aktywnym podmiotem, a nie tylko tłem życia. Wszystko posiadało ducha – wyspy, zatoki, prądy, a zmarli wciąż współistnieli w świecie żywych, stając się częścią wiatru, fal, ryb i koralowców. Obrzędy były skromne, a codzienna praktyka wymagała uważności na znaki żywiołów. Społeczność opierała się na szacunku dla starszyzny i zasadzie współodpowiedzialności: każdy członek miał swoją rolę, a kobiety pełniły funkcje równie istotne jak mężczyźni – od zbierania owoców morza po decyzje dotyczące sezonowych migracji i organizację życia na pokładzie. Cały system był wysoce złożony, łącząc kompetencje praktyczne, doświadczenie i intuicję, które były nierozłączne z otaczającym środowiskiem morskim.

W XXI wieku ich tradycje zaczęły gwałtownie zanikać pod wpływem współczesności. Usiedlanie, regulacje parków narodowych, zakazy połowów i rozwój turystyki osłabiły dawne praktyki, a młodsze pokolenia tracą kontakt z pieśniami, opowieściami o duchach i wiedzą o prądach. Świat, który przez stulecia powstawał dzięki jedności człowieka i morza, stopniowo przestaje istnieć. Wyjątkowe kompetencje i kultura, które rozwijały się przez całe życie w harmonii z oceanem, stają się coraz rzadsze, pozostawiając za sobą pamięć o społeczności, której życie było nierozerwalnie związane z rytmem fal i tajemnicami morza.

Źródła wyjątkowych zdolności

Choć niezwykły wzrok Mokenów jest najbardziej spektakularny, jego geneza pokazuje, jak kultura, środowisko i ciało tworzą wspólny system adaptacji. Ich oczy są anatomicznie zwyczajne, wyjątkowe stają się dzięki codziennemu kontaktowi z wodą od urodzenia. Dzieci spędzają w niej więcej czasu niż większość ludzi na zabawach na lądzie: nurkują, bawią się na płyciznach, towarzyszą dorosłym w połowach. Ich trening nie jest lekcją, lecz naturalnym procesem wbudowanym w rytm dnia. Woda staje się przestrzenią życia, nauki i zabawy, a oczy „uczą się” radzić sobie z odmienną refrakcją światła, podczas gdy mózg rozwija wzorce interpretacji bodźców niedostępne dla ludzi lądowych.

Biologiczna adaptacja jest wspierana przez kulturowy model wychowania: dzieci uczą się przez obserwację i naśladowanie, uczestnicząc w połowach i codziennym życiu. Mózg łączy bodźce wzrokowe z dotykiem, słuchem i doświadczeniem pamięciowym, a zmysły rozwijają się w bogatym środowisku informacyjnym. Styl życia Mokenów pełni jednocześnie rolę szkoły i laboratorium, co sprawia, że niezwykłe zdolności stają się naturalnym efektem codziennej praktyki.

Jednak te umiejętności są kruche: gdy młodsze pokolenia coraz częściej żyją w osiadłych wioskach i szkołach na lądzie, zanika intensywny kontakt z wodą i powtarzalność bodźców, a zdolność podwodnej ostrości słabnie. Wyjątkowość ta nie wynika z genetyki, lecz z połączenia tradycji kulturowej i środowiska życia, które przez stulecia kształtowało ciało i zmysły, tworząc niepowtarzalny system adaptacyjny.

Współczesne wyzwania i przyszłość Mokenów

Współczesność okazała się dla Mokenów ogromnym wyzwaniem: ich dawny, płynny tryb życia zderzył się z logiką państw i presją gospodarki globalnej. Przymusowe osiedlanie ograniczyło swobodę przemieszczania się, połowy — fundament życia ludności — zostały prawnie ograniczone, a rozwój turystyki sprawił, że stali się atrakcją zamiast pełnoprawnymi uczestnikami życia lokalnego. Ich ekonomia, wcześniej oparta na harmonii z morzem, została zastąpiona niestabilnymi źródłami dochodu zależnymi od sezonów i cudzej gospodarki, co uderza w fundament ich tożsamości.

Równocześnie zagrożony jest przekaz kulturowy. Dzieci uczęszczają do szkół w języku tajskim lub birmańskim, tracąc biegłość w języku moken, część opowieści, mitów i rytuałów. Nie dorastają już na pokładach kabang i nie uczą się dawnych technik nurkowania ani rozpoznawania prądów i zmian pogody. Mimo to istnieją próby ocalenia dziedzictwa: organizacje dokumentują język i tradycje, a społeczność stara się odzyskać dawne łowiska. Przyszłość jest niepewna, ale dzięki ochronie i determinacji wciąż mogą zachować część swojej morskiej tożsamości.

Źródła:

1. Gislén, Anna, Marie Dacke, Ronald H. H. Kröger, Maths Abrahamsson, and Dan-Eric Nilsson.

2003. „Superior Underwater Vision in a Human Population of Sea Gypsies.” Current Biology 13 (9): 833–839. https://doi.org/10.1016/S0960-9822(03)00290-2

2. Gislén, Anna, Eric J. Warrant, Marie Dacke, and Ronald H. H. Kröger.

2006. „Visual Training Improves Underwater Vision in Children.” Vision Research 46 (20): 3443–3450. https://doi.org/10.1016/j.visres.2006.05.004

3. Ivanoff, Jacques, and Maxime Bountry.

2004. „Moken Sea-Gypsies.” Lampi Marine National Park / International Scientific Network Tanaosri. https://www.lampipark.org/wp-content/uploads/2017/01/Moken-Sea-gypsies.pdf

4. Sohn, Emily.

2003. „Sea Kids See Clearly Underwater.” Science News Explores. https://www.snexplores.org/article/sea-kids-see-clearly-underwater

5. Survival International.

n.d. „‚The Ocean Is Our Universe’ – Moken Sea Gypsies.” Accessed 2025. https://www.survivalinternational.org/galleries/moken-sea-gypsies

6. Wikipedia contributors.

2025. „Moken.” Wikipedia, The Free Encyclopedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Moken