Listy miłosne, które przeszły do historii i poruszyły serca pokoleń

Prywatne, pisane z sercem na dłoni, czasem pełne namiętności, czasem rozpaczy — listy miłosne potrafią powiedzieć o historii więcej niż oficjalne kroniki. W korespondencji zakochanych widać emocje, których nie znajdziemy w podręcznikach: zazdrość wodza podbijającego Europę, rozpacz kompozytora skrywającego sekret, dramat średniowiecznych kochanków czy lęk poety świadomego przedwczesnej śmierci.

Obraz: Milena Jesenská, Wikimedia Commons

Spis treści:

2. 1. Namiętność w cieniu wojny – Napoleon Bonaparte do Józefiny

3. 2. Tajemnica „Nieśmiertelnej Ukochanej” – Ludwig van Beethoven

4. 3. Zakazana miłość średniowiecza – Piotr Abelard i Heloiza

5. 4. Miłość w cieniu choroby – John Keats do Fanny Brawne

6. 5. Miłość i niepokój – Franz Kafka do Mileny Jesenskiej

List miłosny to jedno z najbardziej intymnych źródeł historycznych. W przeciwieństwie do oficjalnych dokumentów nie powstaje z myślą o potomnych — jest zapisem chwili, emocji i relacji między dwojgiem ludzi. A jednak to właśnie takie listy przetrwały wieki, odsłaniając ludzką twarz postaci znanych z podręczników. Cesarz, kompozytor, filozof czy poeta — wszyscy oni w prywatnej korespondencji przestają być pomnikami historii, a stają się ludźmi zakochanymi, niepewnymi, zazdrosnymi i śmiertelnymi.

Namiętność w cieniu wojny – Napoleon Bonaparte do Józefiny

Podczas kampanii włoskiej w 1796 r. Napoleon Bonaparte pisał do swojej żony z niezwykłą intensywnością. W liście z Mediolanu wyznał:
„Od chwili rozłączenia się naszego zawsze jestem smutny. Nie ma dla mnie szczęścia bez ciebie. Ciągle mi stoją na myśli twoje pieszczoty, twoje łzy, twoja luba zazdrość; a wdzięki nieporównanej Józefiny wzniecają nieustannie w mym sercu i w mej duszy żywy i ognisty płomień”.

W innym liście pisał o frustracji wynikającej z braku wiadomości od żony:
„Od dwóch dni nie mam od ciebie listów. […] Fe! Złośliwa, brzydka, okrutna tyranko, śliczna poczwarko! Śmiejesz się z gróźb moich, z moich niedorzeczności; ach! Wsadziłbym cię do więzienia, ty o tym nie wątpisz, gdybym cię mógł zamknąć w mym sercu”.

Napoleon nie unikał też wyznań bardziej namiętnych i romantycznych:
„Tysiąc ucałowań tak gorących, jak ty jesteś zimna. Miłość bez granic i wierność niezachwiana”.

Z zachowanych listów wyraźnie widać, że był on człowiekiem pełnym emocji – od gorącej tęsknoty i namiętności, przez zazdrość i frustrację, po czułość i humor. Korespondencja była dla niego nie tylko sposobem utrzymania kontaktu, ale też emocjonalnym ukojeniem podczas rozłąki. Te prywatne wyznania odsłaniają człowieka wrażliwego i skomplikowanego, którego uczucia często kontrastowały z wizerunkiem nieugiętego wodza. Dzięki temu możemy spojrzeć na Napoleona nie tylko przez pryzmat bitew i kampanii, ale także przez pryzmat jego życia uczuciowego, pełnego pasji, tęsknoty i ludzkich słabości.

Tajemnica „Nieśmiertelnej Ukochanej” – Ludwig van Beethoven

W lipcu 1812 r. Beethoven sporządził słynny list do swojej „Nieśmiertelnej Ukochanej”. Składał się on z trzech części pisanych w ciągu dwóch dni, 6 i 7 lipca w Cieplicach. W liście pojawiają się słowa pełne czułości:
„Mój aniele, wszystko moje, moja własna jaźni — tylko kilka słów dziś, i to ołówkiem…”

W dalszej części Beethoven wyraża dramatyczne rozdarcie:
„Choć wciąż w łóżku, moje myśli biegną do ciebie, moja Nieśmiertelna Ukochana, tu i tam radośnie, potem znów smutno, czekając, czy los posłucha nas… Mogę żyć tylko z tobą całkowicie albo wcale nie żyć.”

Kończąc list, użył słów, które przeszły do historii:
„Nigdy, nigdy inna nie może być posiadaczem mego serca… Mój aniele — mój życiu — mój wszystek — pożegnanie… Niechaj mnie kochasz — nigdy nie wątp o najwierniejszym sercu twojego ukochanego. Na zawsze twój. Na zawsze mój. Na zawsze nasz.”

Ten list pozwala nam zobaczyć jak głęboko poruszony uczuciami był słynny kompozytor. Fakt, że został odnaleziony w jego prywatnych rzeczach dopiero po śmierci Beethovena, a nazwisko adresatki nigdy nie zostało ujawnione, dodaje tej korespondencji aurę tajemnicy i romantyzmu. List był noszony przez niego lub ewentualnie zwrócony mu po zakończeniu relacji, a trzecia część dopisana rano 7 lipca sugeruje, że muzyk traktował go jak gotowy do wysłania.

W 1812 roku Beethoven był już niemal całkowicie głuchy, co potęguje dramatyzm słów: „Mogę żyć tylko z tobą całkowicie albo wcale nie żyć”. Dzięki temu list ukazuje kontrast między genialnością kompozytora w muzyce a jego emocjonalnym rozdarciem w życiu prywatnym.

Zakazana miłość średniowiecza – Piotr Abelard i Heloiza

Abelard i Heloiza utrzymywali swoją relację przede wszystkim w listach, które przetrwały w licznych kopiach z XIII i XIV wieku w języku oryginalnym – po łacinie. Heloiza w jednym z listów pisze:
„Bóg wie, że nigdy nie szukałam w Tobie niczego poza Tobą; tytuł żony wydawał mi się mniej zaszczytny niż miano kochanki”.

W innym fragmencie Heloiza wyznaje dramatyczną tęsknotę:
„Podczas moich Mszy moje myśli wracają do naszych nocy i nawiedzają mnie lubieżne obrazy, gdy stoję przy ołtarzu”.

Abelard odpowiada z dystansem duchowym:
„Siostro moja w Chrystusie, choć nasze ciała są rozdzielone, niech nasze dusze pozostaną splecione. Twoja miłość, choć próbuję ją skierować ku Bogu, wciąż ożywia mój umysł i serce”.

Korespondencję tą wyróżnia bolesny kontrast między ich uczuciami a dramatycznymi wydarzeniami życia. Abelard po brutalnej kastracji, dokonanej na polecenie wuja Heloizy, Fulberta, wycofuje się w chłód zakonnej dyscypliny, stając się mentorem i filozofem, podczas gdy Heloiza pozostaje buntowniczką i pasjonatką życia uczuciowego. W swoich listach przyznaje, że habit mniszki nosi wyłącznie dla niego, a myśli podczas nabożeństw wciąż krążą wokół ich wspólnych nocy.

Miłość i śmierć w listach Johna Keatsa do Fanny Brawne

John Keats, angielski poeta romantyczny, w latach 1819–1820 pisał do Fanny Brawne pełne namiętności i dramatyzmu listy, które przetrwały jako jedne z najpiękniejszych w historii literatury angielskiej. W liście z 13 października 1819 roku wyznaje:
„Moja miłość uczyniła mnie samolubnym. Nie mogę istnieć bez ciebie – zapominam o wszystkim, poza ponownym spotkaniem – moje życie wydaje się tam się zatrzymywać – nie widzę dalej.”

W tym samym liście dodaje:
„Byłem zdumiony, że ludzie mogą umierać męczennikami dla religii – drżałem z tego powodu – już nie drżę – mógłbym być męczennikiem dla mojej Religii – miłość jest moją religią – mógłbym umrzeć dla niej – mógłbym umrzeć dla ciebie.”

W liście z 11 października 1819 roku Keats pisze o swojej tęsknocie i zmysłowej bliskości:
„Kiedy spędzimy samotny dzień? Miałem już tysiąc pocałunków… ale jeśli odmówisz mi tego tysiąc pierwszego – to sprawdzi, jaką wielką nędzę mógłbym przetrwać.”

W listach z marca 1820 roku poeta ujawnia, jak całkowicie poświęca swój umysł ukochanej:
„Mój umysł był najbardziej niezadowolony i niespokojny ze wszystkich, jakie kiedykolwiek umieszczono w ciele zbyt małym dla niego… Nigdy nie czułem, aby mój umysł odpoczywał z pełną i niezakłóconą przyjemnością – przy żadnej osobie poza tobą.”

Miłość Keatsa była pełna namiętności, niepokoju i świadomości przemijania – poeta pisał, będąc chorym na gruźlicę, zbliżając się do własnej śmierci. W jego listach dramatyzm romantyczny łączy się z fizyczną tęsknotą i emocjonalnym oddaniem, ukazując uczucie jednocześnie zmysłowe i duchowe, pełne poświęcenia. Przypomina nam, jak miłość romantyczna może kształtować życie i twórczość artysty.

Miłość i niepokój – Franz Kafka i Milena Jesenská

Franz Kafka w listach do Mileny Jesenské ujawniał nie tylko swoje uczucia, ale też wewnętrzne lęki i rozterki, pokazując kontrast między literackim chłodem a emocjonalnym zaangażowaniem w relację. W jednym z listów pisał w 1920 roku:
„Jestem na tak niebezpiecznej drodze, Mileno. Ty stoisz mocno przy pniu drzewa, a twoje oczy panują nad cierpiącym światem.”

W innym liście wyrażał głęboką tęsknotę i emocjonalne rozdarcie związane z rozłąką:
„Brakuje mi cię głęboko, niewyobrażalnie, bezsensownie, okropnie.”

W marcowym liście z 1922 roku, kiedy ich relacja już wygasała, Kafka pisał o introspekcyjnym charakterze pisania listów:
„Pisanie listów to obcowanie z duchami — nie tylko z duchem adresatki, ale i z własnym duchem, który rozwija się w sekretach listu, który się pisze.”

Milena była dla Kafki ratunkiem i podporą w jego egzystencjalnym niepokoju. Jednocześnie Kafka miał poczucie, że listy mogą zarówno zbliżać, jak i odbierać emocjonalną obecność – to „straszliwa niesprawiedliwość” listów. Uczucie Kafki do Mileny łączyło w sobie intensywną bliskość, tęsknotę i egzystencjalny niepokój. Korespondencja była dla niego jedną z najważniejszych form kontaktu z drugim człowiekiem, ponieważ widzieli się w rzeczywistości tylko kilka razy, a ich „wielkie spotkanie” w Wiedniu trwało zaledwie cztery dni.

Listy Kafki odsłaniają pisarza jako człowieka pełnego sprzecznych uczuć, zanurzonego w lęku i wrażliwego na własne ograniczenia. Był całkowicie zaangażowany w relację, której nie potrafił ani posiąść, ani porzucić. Jego epistolarnym wyznaniom towarzyszy poczucie samotności i niemożności pełnego zjednoczenia, co czyni tę korespondencję jednym z najbardziej przejmujących portretów miłości w literaturze XX wieku.

Źródła:

1. Beethoven, Ludwig van. The Letters of Beethoven. Redakcja: Emily Anderson. New York: W. W. Norton & Company, 1961.

1. 2. Kafka, Franz. Listy do Mileny. Tłumaczenie: Feliks Konopka. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1959.

1. 3. Keats, John. Letters of John Keats. Edited by Hyder Edward Rollins. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1958 (reprint 1989).

4. Napoleon Bonaparte i Józefina de Beauharnais. Listy Napoleona i Józefiny. Warszawa: Wydawnictwo Poznańskie, 2015.

5. Abelard Piotr i Heloiza. Abelard i Heloiza. Listy. Tłumaczenie, wybór i opracowanie: Leon Joachimowicz. Warszawa: PAX, 1968.

6. Solomon, Maynard. Beethoven. 2. wydanie. New York: Schirmer Books, 1998.

7. Mews, Constant J. The Lost Love Letters of Heloise and Abelard: Perceptions of Dialogue in Twelfth-Century France. New York: Palgrave Macmillan, 1999.